J.O.G. Billy, N.S. Landale, W.R. Grady, D.M. Zimmerle: Effects of sexual activity on adolescent social and psychological development. Social Psychology Quarterly 51:3 (1988), pp. 190-212.
E. Brugman, H. Goedhart, T. Vogels, G. van Zessen: Jeugd en seks 95: Resultaten van het nationale scholierenonderzoek. Utrecht: SWP, 1995.

NISSO: Jeugd en Seks '95. Resultaten van het nationale scholierenonderzoek, uitgevoerd door onderzoekers van het NISSO en het NcGv (beide in Utrecht), en van het TNO-PG (Preventie en Gezondheid) (Leiden). Zevenduizend scholieren vulden voor dit onderzoek een uitgebreide vragenlijst in. Zij gaven antwoord op vragen naar hun seksuele ervaring, hun seksuele verlangens en hun opvattingen over seks, hoe zij over de seksuele voorlichting van school en ouders denken, en met wie zij over hun gevoelens kunne praten. Naast de prettige kanten van het vrijen zijn ook de minder aangename kanten en de mogelijke risico's aan de orde gekomen: ongewenste zwangerschap, geslachtsziekten, AIDS en onvrijwillige seks. De gegevens die zijn verzameld, geven een gedetailleerd en representatief beeld van de seksualiteit van de huidige generatie scholieren tussen 12 en 18 jaar. Van Nederlandse jongeren, maar ook van de jongens en meisjes met een niet-Nederlandse achtergrond. Naast een uitgereide beschrijving van de seksuele opvattingen, gedragingen en relaties, wordt ingegaan op de mate waarin de jongeren zich beschermen tegen de ongewenste effecten van seks. De overwegingen en oorzaken om met of zonder condoom te vrijen krijgen daarbij veel aandacht. INHOUD: 1. Inleiding 2. Opvattingen over seks 3. Fantasie, masturbatie, seksuel voorkeur en motieven om te vrijen 4. Seksuele ontwikkleing: de opbouw van ervaring 5. De seksueel onervarenen en de seksuel starters 6. Seksueel ervaren scholieren en hun seksuele relaties 7. Seksueel overdraagbare aandoeningen en AIDS: kennis en houding 8. Gebruik van aniconceptie 9. Condooms: opvattingen en voornemens 10. Seksueel gedrag en risico's 11. Jeugd en Seks '95; belangrijkste bevindingen.


F.A. DiBlasio, B.B. Benda: Adolescent sexual behavior: Multivariate analysis of a social learning model. Journal of Adolescent Research 5:4 (1990), pp. 449-466.
P.I. Erickson: Negotiation of First Sexual Intercourse Among Latina Adolescent Mothers. In: J.K. Davidson, N.B. Moore (eds.): Speaking of Sexuality: Interdisciplinary Readings, 2001.

Publisher: Erickson provides insights on cultural and social factors in the early initiation of sexual intercourse among Latina teenage mothers.


J.H. Gagnon: Scripts and the coordination of sexual conduct. The Nebraska Symposium on Motivation. Lincoln: University of Nebraska University Press, 1973.

Cite: Earlier studies have shown a marked difference in masturbatory patterns between girls and boys in late childhood and early adolescence.


J. Goddijn, T. Sandfort: 'Is het nou ontucht of geen ontucht? Zorgen van jongeren over masturbatie'. Tijdschrift voor Seksuologie 12:4 (1988), pp. 201-214.

Op grond van veranderingen die op het gebied van seksualiteit hebben plaatsgevonden, wordt verondersteld dat masturbatie over het algemeen geen probleem meer is. Het is echter onduidelijk of dat ook voor jongeren het geval is. Uit gegevens van een grootschalig onderzoek onder jongeren naar 'opvoeding, seksualiteit en jeugdervaringen' blijkt dat iets minder dan de helft van de jongeren die voor hun zestiende jaar masturbeerden, zich daar een enkele keer of vaker zorgen over heeft gemaakt. Een inhoudelijke analyse van interviewfragmenten laat zien dat de zorgen in vier categorieën onder te brengen zijn: - schuldgevoelens - angst voor ziektes - schaamte en angst voor ontdekking - twijfels en onzekerheid door onwetendheid. Deze categorieën zijn voor een belangrijk deel te herleiden tot mythes die van oudsher over masturbatie zijn verteld. Uit de antwoorden van de geïnterviewde jongeren blijkt, dat hun zorgen voornamelijk zijn ontstaan door het ontbreken van informatie over masturbatie en door gebrekkige of onjuiste informatie. Als gevolg daarvan roept masturberen mogelijk negatieve gevoelens op, die van invloed kunnen zijn op andere aspecten van seksueel gedrag. Op basis van deze gegevens wordt geconcludeerd, dat beter toegankelijke en gefundeerde kennis over masturbatie de algehele seksualiteitsbeleving van jongeren ten goede zou komen.


A. Hass: Teenage Sexuality. New York: Macmillan, 1979.
G. Herdt (ed.): Homosexuality and Adolescence. New York: Haworth Press, 1989.
G. Herdt, M. McClintock: The Development of Sexual Attraction. Current Developments in Psychological Science 5:6 (Dec. 1996), pp. 178-183.

Taking recent research on the development of sexual orientation as their point of departure, McClintock and Herdt go on to demonstrate that the early first occurrence of sexual attraction, reported to occur on the average at about ten years of age, cannot be triggered by the maturation of the gonadal glands, gonadarche, usually conflated with puberty. Although it has in the past not be associated with sexual development, the maturation of the adrenal glands which occurs in middle childhood (adrenarche), could very well account for an awakening of sexual attraction. A new look onto the child's sexual development follows, which proceeds in stages.


S.L. Hofferth: Trends in adolescent sexual activity, contraception, and pregnancy in the United States. In: J. Bancroft, J.M. Reinisch (eds.): Adolescence and puberty, pp. 217-233. New York: Oxford University Press, 1990.

Cite: [I]t is well known that over the course of [the twentieth] century the onset of peno-vaginal intercourse has moved to significantly earlier ages.


T. Huntjens, T. Sandfort: Jongeren bellen de Kindertelefoon over relaties en seksualiteit; een inventariserend onderzoek. Tijdschrift voor Seksuologie

De Kindertelefoon, een anonieme, telefonische hulpdienst voor jongeren, wordt onder andere gebeld met vragen op het gebied van relaties en seksualiteit. Bij de Kindertelefoon Utrecht ging ruim de helft van de in 1984 binnengekomen telefoontjes over dit onderwerp. Om een beeld te krijgen van vragen en problemen die kinderen op het gebied van seksualiteit en relaties kunnen hebben is een inventarisatie gemaakt van 170, willekeurig gekozen telefoontjes, die op dit onderwerp betrekking hebben. Deze telefoontjes zijn afkomstig van 94 meisjes en 76 jongens. Voor zover bekend loopt hun leeftijd uiteen van 12 tot 18 jaar. Er blijken 3 soorten telefoontjes te zijn: 1. informatieve vragen zonder dringend persoonlijk belang, 2. telefoontjes met de impliciete of expliciete bedoeling seksuele opwinding te bewerkstelligen, 3. problemen met zichzelf, partners, ouders en anderen, omtrent relaties en seksualiteit.


K.L. Kamingk, M. Koselka, J.V. Becker, M.S. Kaplan: Age and adolescent sexual offender arousal. Sexual abuse: A Journal of Research and Treatment 4:7 (1995), pp. 249-257.

Cite: Kris Kaemingk had bij 104 jongens van 13-17 jaar hun reacties op seksueel-stimulerende audiofragmenten gemeten, en de conclusie is dat hoe jonger de jongen is, hoe sneller de erectie, ongeacht de prikkel.


H.F.L. Meyer-Bahlburg: Sexuality in early adolescence. In: B. Wolman, J. Money (eds.): Handbook of human sexuality, pp. 60-82. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1980.
S. Lee: Sugar and Spice: sexuality and adolescent girls. Penguin, 1993.

PRD: Edited quotations from interviews and discussions back up this study of the social and sexual relations between adolescent boys and girls


R.L. Paikoff: Early heterosexual debut: Situations of sexual possibility during the transition to adolescence. American Journal of Orthopsychiatry 65 (1995), pp. 389-401.
M. Rosario, H.F.L. Meyer-Bahlburg, J. Hunter, T.M. Exner, M. Gwadz, A.M. Keller: The psychosexual development of urban lesbian, gay, and bisexual youths. Journal of Sex Research 33 (1996), pp. 113-126.
D.A. Rosenthal, A.M.A. Smith, R. De Visser: Personal and Social Factors Influencing Age at First Sexual Intercourse. Archives of Sexual Behavior 28:4 (August 1999), pp. 319-334.
M.J. Rotheram-Borus, H.F.L. Meyer-Bahlburg, C. Koopman, M. Rosario, T.M. Exner, R. Henderson, M. Matthieu, R.S. Gruen: Lifetime sexual behaviors among runaway males and females. Journal of Sex Research 29 (1992), pp. 15-29.
M.J. Rotheram-Borus, H.F.L. Meyer-Bahlburg, M. Rosario, C. Koopman, C.S. Haignere, T.M. Exner, M. Matthieu, R. Henderson, R.S. Gruen: Lifetime sexual behaviors among predominantly minority male runaways and gay/bisexual adolescents in New York City. In: AIDS Education and Prevention, Supplement, pp. 34-42, Fall 1992.
G. Sanders: Het gewone en het bijzondere van de homoseksuele leefsituatie. Deventer: Van Loghum Slaterus, 1977.

Cite (Brongersma): Gemiddeld wordt [een homoseksuele] jongen zich op zijn dertiende jaar van dergelijke neigingen bewust en zal hij die op zijn vijftiende gaan verbinden met het begrip homoseksualiteit. Dikwijls zal hij ook meer moeite hebben om te komen tot de op die leeftijd gebruikelijke seksspelletjes met kameraden omdat die voor hem een veel groter emotionele lading hebben dan voor zijn heterovriendjes.


G. Schmidt, D. Klusmann, U. Zeitschel: Veränderungen der Jugendsexualität zwischen 1970 und 1990.Zeitschrift für Sexualforschung 3 (1992), pp. 191-218.
G. Schmidt, D. Klusmann, U. Zeitschel, C. Lange: Changes in adolescents' sexuality between 1970 and 1990 in West-Germany. Archives of Sexual Behavior 23:5 (1994), pp. 489-515.
V. Sigusch: Jugendsexualität: Veränderungen in den letzten Jahrzehnten. Deutsches Ärzteblatt 95 (1998), pp. A-1240-1243, C-903-906.
R.C. Sorensen: Adolescent Sexuality in Contemporary America. New York: World Publishing, 1973.

Cite (Brongersma): Bij het onderzoek van Sorensen onder de Amerikaanse jeugd bleek [...] dat voorlichting die hoofdzakelijk bedoeld is, angst voor geslachtsziekten en zwangerschap op te wekken, tot een meer fladderend avonturieren op seksueel gebied leidt, dan tot seksueel gedrag dat door een positieve houding bezield is.


S. Sprecher, A. Barbee, P. Schwartz: "Was it good for you, too": gender differences in first sexual intercourse experiences. Journal of Sex Research 32:1 (February 1995), pp. 3-15.

First sexual intercourse is considered to be a major life transition, but it is not always a pleasurable experience, especially for females. The major purposes of this research were to examine gender differences in emotional reactions (pleasure, anxiety, and guilt) to first intercourse and to test possible explanations for these gender differences. Based on data collected from 1,659 college students who had had sexual intercourse, we found that men reported experiencing more pleasure and anxiety than did women, whereas men reported experiencing less guilt than did women. Men's greater subjective pleasure in response to first intercourse was explained, in part, by their greater likelihood of having an orgasm. Similar gender differences in emotional reactions were found regardless of the stage and length of the relationship in which first intercourse occurred; both genders reported more pleasure, more anxiety, and less guilt when sex occurred in a close relationship than in a casual one. However, continuing involvement in the relationship was associated with a pleasurable reaction for women. Other ways in which gender was related to the first intercourse experience are also presented.


B. Stanton, X. Li, M. Black, I. Ricardo, J. Galbraith, L. Kaljee, S. Feigelman: Sexual practices and intentions among preadolescent and early adolescent low-income African-Americans. Pediatrics 93 (1994), pp. 966-973.
J.R. Steele: Teenage Sexuality: What's Media Practice Got to Do With It? Journal of Sex Research 36:4 (November 1999), pp. 331-341.
C.J. Straver, A. Geeraert: De seksuele en relationele ontwikkeling als leerproces. In: J. Frenken (ed.): Seksuologie. Een interdisciplinaire benadering. Deventer: Van Loghum Slaterus, 1980, pp. 60-78.

DD: Overzicht van de seksuele en relationele ontwikkeling van jeugdigen. Ook aandacht voor de diverse bestaande modellen (de auteurs zelf gebruiken een 'cognitief ontwikkelingsmodel', wat ongeveer neer komt op een leermodel waarbij de autonome invloed van de jongere zelf als belangrijk gezien wordt), de ontwikkeling van relaties en seksualiteit voor de puberteit, de invloed van ouders, leeftijdgenoten en godsdienst op de opinies van jongeren op het gebied van seksualiteit en relaties en de problemen die kunnen optreden.


S. Thompson: Putting a big thing into a little hole: teenage girls' accounts of sexual initiation. Journal of Sex Research 27:3 (August 1990), pp. 341-361.

The rise in adolescent coitus in the late 1970s and early 1980s provo ked many studies of teenage contraceptive practice. Drawing on 400 indepth interviews with teenage girls, this article considers the quality of teenage girls' sexual initiations, comparing the family and sexual histories of girls who describe sexual intiation as painful, boring, or disappointing with those of girls who emphasize sexual curiosity, desire, and pleasure. In conclusion, the article draws several recommendations for sexual education.


T. Vogels, R. van der Vliet (eds.): Jeugd en Seks, gedrag en gezondheidsrisico's bij scholieren. Den Haag: SDU, 1990.

NISSO: Weergave van de belangrijkste bevindingen van een onderzoek onder leerlingen van het voortgezet onderwijs in Nederland. Bijna 11.500 jongens en meisjes van 11 tot 19 jaar gaven antwoord op vragen over hun seksueel gedrag, partners, gezondheid en mogelijke voorzorgsmaatregelen die zij nemen tegen ongewenste zwangerschap, seksueel overdraagbare aandoeningen en AIDS. Getracht werd inzicht te krijgen in hun ervaringen, ideeëen, en verlangensop het gebied van seksualiteit en hun kennis m.b.t. AIDS en seksueel overdraagbare aandoeningen, met het doel na te gaan, hoe groot de kans is dat AIDS zich ook onder deze groep zal verspreiden. Uit het onderzoek blijkt t.a.v. deze gebieden o.a.: - de grote meerderheid der scholieren vrijt onveilig; - er bestaan grote verschillen tussen de diverse leeftijdsgroepen en tussen autochtone Nederlandse jongeren en jongeren van Turkse en Marrokaanse komaf; -er bestaat weinig verschil onder de autochtone Nederlandse jongeren, tussen meisjes en jongens en tussen christenen en niet-gelovigen. Inhoud: -1. Grootschalig onderzoek naar jeugd en seks/ T. Vogels en R.W.F.van der Vliet: Achtergronden en doel van het onderzoek; -2. Jeugd en seks 1989; opzet en uitvoering/ T. Vogels, M.J. Danz en R.W.F. van der Vliet; -3. Van rijp tot ervaren; de seksuele ontwikkeling van Nederlandse scholieren/ R.W.F. van der Vliet: Fantasie en werkelijkheid - Van zoenen tot gemeenschap- Uitgaan - Vaardigheid - Snoeven - Homoseksualiteit; -4. Korte trouw: seksuele relaties onder Nederlandse scholieren/ R.W.F. van der Vliet: Langer op vrijersvoeten - Partners - Korte trouw - Opeenvolgende vaste relaties; -5. Oude wijn in nieuwe vaten: opvattingen over seks en AIDS onder Nederlandse scholieren: Seksuele opvattingen - Praten over seks en AIDS en leeftijdgenoten - De praktijk; -6. Condoom- en pilgebruik/ M.J. Danz, M. Hopman-Rock, T.Vogels en R.W.F. van der Vliet: Wat doen leerlingen aan anticonceptie? - De eerste keer Motieven voor condoomgebruik - Partners van het jongste uur - Pilgebruik Seksuele contacten zonder condoom - Anale gemeenschap zonder condoom; -7. Seksuele netwerken onder Nederlandse scholieren / R.W.F. van der Vliet: Tussenschakels - Ketens - Circuits - Bruggen; -8. Kennis en houding t.a.v. seksueel overdraagbare aandoeningen/ M.Hopman-Rock, M.J. Danz, A.C.B. Visser en T. Vogels; -9. Kennis en houding ten aanzien van AIDS/ M. Hopman-Rock en T. Vogels; -10. De intentie tot veilig seksueel gedrag/ T.Vogels en M.J.Danz; -11. Alcohol, drugs en seksueel gedrag/ M.J.Danz en T.Vogels; -12. Jeugd en seks: belangrijkste resultaten en aandachtspunten/ A. Dijkstra, C.J. Straver, T.Vogels, R.W.F van der Vliet, M.J. Danz, M. Hopman-Rock en A.C.B. Visser.
OK: Wat jongeren met seks doen blijft interessant, ook voor onderzoekers. Toch was het al weer heel wat jaartjes geleden dat voor het laatst een echt en vooral groot onderzoek werd gehouden naar het seksuele leven van jongeren. In 1989 was het zover, en een jaar later heeft SDU de resultaten in boekvorm uitgegeven.
DD (gebaseerd op OK): Zo'n 11500 jongeren hebben een uitgebreide vragenlijst ingevuld. De leeftijd bij eerste sexuele ervaring daalt, maar hoewel de opinies van jongeren t.o.v. sex liberaler worden, wordt vrije sex minder populair. Condooms worden nog zorgwekkend vaak niet gebruikt. (uitgebreidere bespreking in OK30).
Koinos: Accoarding to the research-workers, 88 percent of boys and 77 percent of girls have sexual fantasies at the age of twelve or thirteen. At the age of fourteen or fifteen, 80 percent of boys and 43 percent of girls masturbate. When they are 13.7 years old, half of them have already practised the French kiss. And one year later, half of them have 'fondled another person under his clothes' and 5 percent have had anal intercourse.


J. Winchester: Pulling it Off. Masturbation Practices of 191 Mid-Western American Boys. True Life Experience Series. Amsterdam: Acolyte Press, 1987.

Publisher: In the 1960s, when the sexual revolution was at its peak, Dr. Winchester started taping boys' accounts of their own masturbatory experiences and practices; he continued even into the repressive '80s. From this unique archive he has extracted over 400 of the boys' quotes and built his book upon them, adding only a sparse but intelligent commentary.
WWW: In the 1960s Dr. Winchester started taping boys' accounts of their own masturbatory experiences and practices. In this book he has extracted the best of those 400 boys' quotes, telling how they first did it, where they do it, what techniques they use, their masturbation partners, etc. Revealing. Rare and hard to find this out-of-print book.


M. Zelnik, F.K. Shah: First intercourse among young Americans. Family Planning Perspectives 15 (1983), pp. 64-70.